تشكيل مىدادند بدترين همسايگان آن زمين بودند ( اين در صورتى است كه جمله‌هاى بالا را ناظر به عصر خود آن حضرت بدانيم ) . احتمال سوّم اين كه منظور از آن كوفه و جايگاه زندگى خود آن حضرت باشد كه يك مشت منافقان و عهدشكنان و همسايگان بد ، آن سرزمين را احاطه كرده بودند . احتمال چهارم اين كه منظور از آن ، سراى دنياست كه افراد آلوده و بدكار در آن فراوانند . تفسير اوّل از همه مناسب‌تر و صحيح‌تر به نظر مىرسد و تعبيرات بالا همه با آن هماهنگ است ، بنا بر اين تفسير جملهء « نومهم سهود » تا آخر اشاره به ناامنيها و پريشان حاليها و مصايب عصر جاهليّت است و عالمان ، همان افراد پاكى بودند كه بعد از ظهور پيامبر ( ص ) به سرعت در اطراف او جمع شدند و جاهلان ، فاسدان و مفسدان قريش و مانند آنها بودند ، امّا بنا بر تفسيرهاى ديگر ناظر به ناامنيهاى عصر معاويه و مشكلات شام و عراق در آن زمان است و همان گونه كه اشاره شد اين تفسيرها با روح خطبه چندان سازگار نيست . شاهد اين معنى علاوه بر آنچه گفته شد حديثى است كه ابن ابى الحديد در كتاب خود از پيامبر اكرم ( ص ) نقل كرده است كه هنگام حكايت حال خود در آغاز بعثت مىفرمايد : « كنت فى خير دار و شرّ جيران ، من در بهترين سرا و در ميان بدترين همسايگان بودم » . « 1 » تعبير به « نومهم سهود و كحلهم دموع » اشارهء لطيفى است به شدّت ناامنى و مصايب بسيار آن دوران ، كه اگر شبها به خواب مىرفتند خوابى بود ناآرام و توأم با ترس و وحشت و بىخوابيهاى مكرّر ، و دامنهء مصايب آن قدر گسترده بود كه به جاى سرمه‌اى كه مايهء زينت و آرايش چشم است ، اشكهاى مداوم و سوزان كه سرچشمهء انواع ناراحتيهاست از چشمانشان جارى بود .

--> ( 1 ) شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد ، جلد 1 ، صفحهء 137 .